Programy rolnośrodowiskowe a program Natura 2000

Programy rolnośrodowiskowe są instrumentem finansowym Unii Europejskiej, stosowanym od 1992 roku, który polega na tym, że rolnicy otrzymują środki finansowe jako wynagrodzenie za podejmowanie różnych (lecz ściśle określonych) działań na rzecz ochrony środowiska (w tym szczególnie na rzecz ochrony przyrody) lub ochrony walorów krajobrazu wiejskiego, albo jako rekompensatę za utracone dochody w wyniku ekstensyfikacji ich produkcji rolnej. Przekazywane rolnikom płatności obejmują też na ogół niedużą dodatkową kwotę stanowiącą swego rodzaju zachętę (do 20 proc. wyliczonych kosztów i utraconych potencjalnych dochodów. [Dotyczy to tylko gospodarstw ekologicznych. Pozostali rolnicy otrzymują dopłaty za konkretne pakiety służące ochronie gatunków lub siedlisk naturowych. W tym celu muszą wykonać ekspertyzę przyrodniczą na swoich gruntach.] W celu otrzymania tych środków rolnicy, z pomocą specjalnie w tym celu przeszkolonych doradców, przygotowują tzw. plany rolnośrodowiskowe oraz podpisują wieloletnie umowy na realizację określonych w tych planach działań. W ramach tych umów rolnicy zobowiązują się także do przestrzegania zasad dobrej praktyki rolniczej – tj. do postępowania zgodnie z określonymi wymogami ochrony środowiska (mającymi na celu głównie przeciwdziałanie zanieczyszczeniom wód i gleb oraz erozji gleb).
W programach nastawionych głównie na ochronę walorów przyrodniczych oczekuje się od rolników, w zależności od głównych celów ochronnych danego obszaru i od rodzaju siedliska, między innymi następujących typów działań:
• rezygnacji ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin w pasach brzeżnych pól przy zadrzewieniach lub zakrzewieniach, aby poprawić warunki żerowania gatunków mających swe remizy w tych miejscach,
• opóźniania prac polowych – szczególnie koszenia użytków zielonych do czasu wyprowadzenia lęgów wiosennych przez ptaki,
• zmniejszania obsady zwierząt hodowlanych i opóźniania pierwszego wyprowadzania zwierząt na pastwiska, również do czasu zakończenia lęgów wiosennych,
• pozostawiania fragmentów odłogowanych pól, aby ptaki i inne grupy zwierząt miały więcej pożywienia,
• prowadzenia koszenia minimum jeden raz w roku lub raz na dwa lata na terenach opuszczonych i nie użytkowanych łąk w celu przeciwdziałania naturalnej sukcesji i zamianie tych otwartych siedlisk na lasy,
• zamiany pól uprawnych na trwale użytki zielone – szczególnie na terenach narażonych na erozję i spływ zanieczyszczeń do wód powierzchniowych,
• zakładania miedz, wprowadzania zieleni buforowej wzdłuż cieków wodnych, pasów zadrzewień lub zakrzaczeń śródpolnych i przydrożnych oraz ich pielęgnacji,
• odtwarzania dawnych oczek wodnych i mokradeł śródpolnych w celu poprawy stosunków wodnych i nie nawożenia ich najbliższego otoczenia,
• ograniczania intensywności nawożenia i wykorzystywania chemicznych środków ochrony roślin do poziomu nie powodującego zagrożenia skażeniem wód powierzchniowych i gruntowych.
W ramach projektów nastawionych na ochronę walorów krajobrazowych i historycznych terenów wiejskich oczekuje się od rolników m.in. utrzymywania mozaikowej struktury pól, rewaloryzacji zabytkowej zabudowy wiejskiej, ochrony zabytków historycznych i archeologicznych, udostępniania gospodarstw turystom.
Są też programy nastawione na ochronę rolniczych zasobów genetycznych, czyli na zachowanie starych ras zwierząt hodowlanych oraz tradycyjnych odmian roślin uprawnych i sadów ze starymi odmianami drzew owocowych.